Ο πληθωρισμός αποτελεί μια από τις μάστιγες της εποχής μας και αφορά τη συνεχή και ταχέως εξελισσόμενη ανοδική πορεία των τιμών διαφόρων αγαθών και υπηρεσιών. Ως εκ τούτου η άμεση αντιμετώπιση του είναι υψίστης σημασίας αφού επηρεάζει αρνητικά τους καταναλωτές και κυρίως τις οικονομικά ευάλωτες ομάδες.

Σε μια ελεύθερη και ανταγωνιστική οικονομία, κάποιες τιμές αγαθών και υπηρεσιών δύναται να αυξηθούν και άλλες να μειωθούν. Ο πληθωρισμός βασίζεται σε μακροοικονομική θεωρία και εμφανίζεται σε περιόδους όπου προκύπτει μια γενικευμένη αύξηση των τιμών και όχι μόνο συγκεκριμένων αγαθών ή υπηρεσιών. Είναι στην ουσία το ποσοστό μέσης αύξησης των τιμών όταν συγκριθεί με προηγούμενες  χρονικές περιόδους.

Το αποτέλεσμα του πληθωρισμού είναι η μείωση της αξίας του νομίσματος, δηλαδή με €10 ο καταναλωτής αγοράζει λιγότερα αγαθά και υπηρεσίες από ότι αγόραζε την προηγούμενη χρονική περίοδο.

Η μείωση της αγοραστικής δύναμης του καταναλωτή είναι ιδιαίτερα εμφανής στις μέρες μας και κυρίως μετά από την πανδημία και τους πολέμους που επηρεάζουν την απρόσκοπτη παραγωγή προϊόντων και την σταθερότητα των τιμών. Το φαινόμενο αυτό είναι παγκόσμιο και έχει αποτελέσει πηγή προβληματισμού της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Διεθνούς Οργανισμού για Οικονομική Συνεργασία και Ανάπτυξη (OECD). Η συνήθης πρακτική για εξάλειψη και αντιμετώπιση του πληθωρισμού είναι μέσω νομισματικής και φορολογικής πολιτικής, όπως η μείωση του ΦΠΑ σε είδη πρώτης ανάγκης.

Παρά ταύτα, σε πολλές χώρες υπάρχει πίεση από την πολιτική ηγεσία του τόπου και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης προς στις αρμόδιες εθνικές αρχές ανταγωνισμού να εντατικοποιήσουν τα μέτρα προστασίας του καταναλωτή με στόχο την καταπολέμηση του πληθωρισμού, ανεξαρτήτως εάν η αύξηση των τιμών προκύπτει ως συνέπεια μείωσης του ανταγωνιστικού περιβάλλοντος.

Είναι όμως η πολιτική ανταγωνισμού η ορθή μέθοδος μείωσης του πληθωρισμού;

Αδιαμφισβήτητα, η επίτευξη ενός υγιούς ανταγωνιστικού περιβάλλοντος είναι απαραίτητη για σταθερό πληθωρισμό μακροπρόθεσμα αφού οι ανταγωνιστικές αγορές είναι πιο παραγωγικές, καινοτόμες και εύκαμπτες αντιμετωπίζοντας αποτελεσματικότερα τις συνέπειες του πληθωρισμού.

Ωστόσο, συνεπεία του ότι ο ανταγωνισμός επηρεάζει τις τιμές συγκεκριμένων αγαθών ή υπηρεσιών, ένα πρώτο εύλογο ερώτημα που προκύπτει είναι πως η μείωση στην τιμή συγκεκριμένου αγαθού ή υπηρεσίας μπορεί να βοηθήσει στην μείωση του πληθωρισμού, ο οποίος αφορά το σύνολο των τιμών μιας οικονομίας. Επομένως, δεν αρκεί ο έλεγχος και μείωση τιμών σε ένα ή μερικά αγαθά για να αντιμετωπιστεί το φαινόμενο, ιδιαίτερα όταν η μείωση της τιμής δεν αφορά την πρώτη ύλη, π.χ. σιτάρι, αλεύρι κτλ.

Επιπρόσθετα, στόχος των δράσεων μιας αρμόδιας αρχής ανταγωνισμού είναι η εξασφάλιση και προάσπιση ανταγωνιστικών συνθηκών στην οικονομία, με σκοπό την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας μεταξύ των επιχειρήσεων. Οι συνθήκες αυτές διασφαλίζονται μέσω μιας σειράς ενεργειών οι οποίες είναι χρονοβόρες μέχρι την έκδοση εμπεριστατωμένων αποφάσεων για αποκατάσταση οποιασδήποτε στρέβλωσης στην αγορά. Η αρμόδια αρχή πρέπει να εντοπίσει πρώτα την αντι-ανταγωνιστική συμπεριφορά και στην συνέχεια να διεξάγει τη δέουσα έρευνα για στοιχειοθέτηση της υπόθεσης. Ο Οργανισμός για Οικονομική Συνεργασία και Ανάπτυξη (OECD) σε δημοσίευμα του ανάφερε ότι η διερεύνηση υπόθεσης καρτέλ από μια αρχή ανταγωνισμού διαρκεί περίπου 2,8 χρόνια γεγονός το οποίο καταδεικνύει την αχίλλειο πτέρνα της αρχής ανταγωνισμού δια την άμεση αντιμετώπιση του πληθωρισμού.

Οπόταν, που πρέπει να εστιάζεται το πρόγραμμα δράσης μιας αρμόδιας αρχής ανταγωνισμού σε περίοδο αυξημένου πληθωρισμού και ποια είναι η κατάλληλη προσέγγιση;

Στόχος των δράσεων που πρέπει να αναληφθούν είναι η ενθάρρυνση της ανάπτυξης συνθηκών ανταγωνισμού. Προκειμένου να ενισχυθεί η διάδοση και η δημιουργία κουλτούρας ανταγωνισμού στην οικονομία, η αρμόδια αρχή μπορεί να προχωρήσει στην προώθηση και προβολή της, επεξηγώντας και δημοσιεύοντας το μέχρι στιγμής έργο της και τα θετικά αποτελέσματα που υπήρξαν στην αγορά λόγω των ενεργειών της.

Περαιτέρω, η αρχή μπορεί να προβεί σε προτεραιοποίηση υποθέσεων και να επικεντρωθεί σε τομείς οι οποίοι έχουν αλυσιδωτές συνέπειες σε άλλες αγορές, π.χ. τομέας ενέργειας (ηλεκτρισμός) και χρηματοοικονομικός τομέας. Οι υποθέσεις που έχουν άμεση συνάφεια με πιθανή παράνομη τιμολόγηση, θα πρέπει να διεκπεραιωθούν το ταχύτερο δυνατό ούτως ώστε να μειωθούν οι τιμές σε συγκεκριμένα αγαθά ή υπηρεσίες.

Είναι γεγονός ότι σε συνθήκες αυξημένου πληθωρισμού, ο συντονισμός μεταξύ των επιχειρήσεων διευκολύνεται, καθώς η άνοδος των τιμών δίνει την αφορμή σε επιχειρήσεις να επικοινωνούν μεταξύ τους με σκοπό την αύξηση της τιμής των προϊόντων τους. Η επικοινωνία αυτή δύναται να πάρει την μορφή πλατφόρμας συντονισμού της συμπεριφοράς των επιχειρήσεων, οι οποίες θέλουν να εκμεταλλευτούν το φαινόμενο του πληθωρισμού για σκοπούς υπερκερδών. Ως εκ τούτου, προς αποφυγή και απαγόρευση τέτοιων καταχρηστικών πρακτικών η αρμόδια αρχή ανταγωνισμού πρέπει να είναι σε επαγρύπνηση και να παρακολουθεί όλους τους τομείς της αγοράς μιας οικονομίας,.

Πέραν των ανωτέρω, η αρμόδια αρχή πρέπει να καλέσει τους πολίτες να ενημερώνονται και να είναι «έξυπνοι καταναλωτές» στις αγορές τους για να μην επαναπαυτούν οι επιχειρήσεις ότι η οποιαδήποτε αύξηση στην τιμή των προϊόντων ή υπηρεσιών που προσφέρουν δεν θα έχει επιπτώσεις στις πωλήσεις τους.

Υπό το φως των πιο πάνω, προκύπτει ότι η πολιτική ανταγωνισμού δεν είναι το κατάλληλο εργαλείο για άμεση αντιμετώπιση του πληθωρισμού και την επίτευξη βραχυπρόθεσμων αποτελεσμάτων. Φυσικά, αυτό δεν μειώνει την σημαντικότητα ενός ανταγωνιστικού περιβάλλοντος ωστόσο οι στρατηγικές των αρμόδιων αρχών πρέπει να επικεντρώνονται σε μακροπρόθεσμη λύση του προβλήματος. Ο ανταγωνισμός αποτελεί άξονα που θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην επίτευξη του γενικού στόχου, αφού αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την προαγωγή της οικονομικής ανάπτυξης, οι θετικές επιδράσεις της οποίας θα διαφανούν σε βάθος χρόνου. Επομένως, θα πρέπει οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής του Κράτους να εξεύρουν άλλα μέτρα καταπολέμησης του πληθωρισμού για άμεση ενίσχυση της αγοραστικής δύναμης του καταναλωτή.

Ανδρέας Α. Προδρόμου
Δικηγόρος-Νομικός Σύμβουλος
Λέκτορας Νομικής Alexander College Larnaca